محمد بن هندوشاه نخجوانى
پيشگفتار 30
دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )
بود كه احتياج به بررسى دقيق داشتند ، از ديوانهائى است كه محمّد نخجوانى اشاره كرده است . در اين ديوان ، با حضور مشايخ ، اربابها ، صاحب منصبان ، معتمدين ، متشخصين و شخصيتهاى ديگر كه محمّد نخجوانى فهرست آنها را ميآورد ، هر هفته يك بار مسائل مورد اختلاف و نيز اخذ مالياتهاى غير قانونى ، خوددارى از پرداخت خراجات بموقع خود ، تصرف اموال منقول و غير منقول اهالى و امور ديگرى مثلا نظير اخذ مالياتها بنفع دولت حل ميشد . همهء اينها احتياج برسيدگى همه جانبه داشت . آرزوى محمّد نخجوانى طبق روحيّهء معمولى او ، مبنى بر اينكه هنگام رسيدگى بامور بايد راه حل عادلانهاى را يافت و از فشار ، بيدادگرى ، بىقانونى ، سوء استفاده ، غصب اموال غير و سايره خوددارى كرد ، جالب توجه است ، « 1 » وجود « ديوان مظالم » نشان ميدهد كه درجه استثمار و بيدادگرى باندازهاى زياد بود كه احتياج به تشكيل ديوان مزبور پيش آمده است . بمناسبت « ديوان مظالم » بجاست متذكر گرديم كه در يرليغهاى غازان خان وجود « ديوان المطالعة » قيد ميگردد . هنگام نگاشتن متن انتقادى جامع التواريخ متذكر شديم كه در بعضى از نسخ خطى ، بخصوص در نسخ لندن ، ايران ، پاريس و انستيتوى خاور شناسى آكادمى علوم اتحاد شوروى بجاى كلمه « المطالعه » نوشته شده است « المظالم » كه با « ديوان مظالم » اشاره شده بوسيله محمد نخجوانى
--> ( 1 ) - درين مورد بتفصيل مراجعه كنيد : محمد نخجوانى ، متن انتقادى ياد شده ، جلد دوّم ، ص 15 ، 84 ، 259 ، 326 .